రోమశా – స్త్రీ స్వీయవ్యక్తీకరణకు మరో ప్రాచీన స్వరం

రోమశా, ఋగ్వేదం 1.126.7కు సంప్రదాయంగా గుర్తించబడిన స్త్రీ మంత్రద్రష్ట.

ఆమెకు ఆపాదించబడిన ఏకైక మంత్రం, శృంగారభరితంగా అర్థం చేసుకోబడిన ఒక సంభాషణలో స్త్రీ స్వరాన్ని ప్రతిష్ఠిస్తుంది.

తన శరీరాన్ని తానే నిర్వచించుకుంటూ, తనను అల్పంగా అంచనా వేయవద్దని చెప్పే ఆమె స్వరం, ఋగ్వేద స్త్రీ అనుభవాలలో ఒక అరుదైన ప్రత్యక్ష స్వీయప్రకటన. అయితే ‘రోమశా’ అనే పేరు మంత్రంలోని విశేషణం నుంచే వచ్చినదా, ఆమె స్వనయ భావయవ్యుడి భార్యేనా వంటి విషయాల్లో సంప్రదాయం, ఆధునిక పరిశోధన మధ్య భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.ఇదే వేదకాలపు ఋషికల వ్యాసంలో రోమశా గురించి రాయడానికి చాలా సురక్షితమైన ఆధారభూత రూపం.

ఋగ్వేదంలో రోమశా అనే పేరుతో గుర్తించబడే స్త్రీ ఋషికకు సంబంధించిన సమాచారం చాలా పరిమితంగా ఉంది. సంప్రదాయ అనుక్రమణికల ప్రకారం ఋగ్వేదం మొదటి మండలంలోని 126వ సూక్తంలోని ఏడవ మంత్రం రోమశాకు ఆపాదించబడింది. అయితే, ఈ మంత్రంలోని “రోమశా” అనే పదం వ్యక్తి పేరేనా, లేక “రోమాలతో కూడినది” అనే అర్థంలో ఉపయోగించిన విశేషణమా అనే విషయంలో ఆధునిక పరిశోధకుల మధ్య కొంత భిన్నాభిప్రాయం ఉంది. అందువల్ల ఆమె జీవిత విశేషాలను ఖచ్చితమైన చారిత్రక వాస్తవాలుగా చెప్పడం కంటే, వేదసంప్రదాయంలో ఆమెను ఋషికగా గుర్తించిన విషయాన్ని మాత్రమే ఆధారంగా తీసుకోవడం సముచితం.

రోమశా గురించి మనకు తెలియనివిఆమె తల్లితండ్రులు ఎవరు?ఆమె ఎక్కడ ఎప్పుడు పుట్టింది?ఆమె విద్యాభ్యాసం ఎలా జరిగింది?ఆమెకు పిల్లలు ఉన్నారా?ఆమె ఎప్పుడు మరణించింది?ఆమె స్వయంగా ఎన్ని సూక్తాలు దర్శించింది?ఇవన్నీ చెప్పడానికిప్రత్యక్ష వేద ఆధారాలు లేవు.

అందువల్ల ఆమె చుట్టూ కథలు నిర్మించడం కన్నా,ఒకే మంత్రం ద్వారా బయటపడే స్త్రీ వ్యక్తిత్వాన్ని విశ్లేషించడంమరింత విలువైనది.

రోమశాకు ఆపాదించబడిన మంత్రంలో ఒక స్త్రీ తన శరీరం, ఆకర్షణ, దాంపత్య కోరిక గురించి ఎటువంటి సంకోచం లేకుండా మాట్లాడుతున్న స్వరం కనిపిస్తుంది. ఇది వేదసాహిత్యంలో స్త్రీ తన వ్యక్తిగత భావాలను, శారీరకతను, దాంపత్య ఆకాంక్షను స్వయంగా వ్యక్తం చేసిన అరుదైన ఉదాహరణగా భావించవచ్చు. ఈ కోణంలో ఘోషా, లోపాముద్రలతో పాటు రోమశా కూడా వేదసాహిత్యంలో స్త్రీ స్వీయవ్యక్తీకరణకు ప్రతినిధిగా నిలుస్తుంది.

ఘోషా తన ఆరోగ్యం, వివాహం కోసం ఆకాంక్షను వ్యక్తం చేస్తే, లోపాముద్రా దాంపత్య జీవితంలో తన కోరికలను స్పష్టంగా వ్యక్తపరుస్తుంది. రోమశా మాత్రం స్త్రీ శరీరం, ఆకర్షణ, దాంపత్య సమీపత గురించి మరింత ప్రత్యక్షమైన స్వరాన్ని వినిపిస్తుంది. ఈ ముగ్గురి స్వరాలను కలిపి పరిశీలించినప్పుడు, వేదసాహిత్యంలో స్త్రీని కేవలం గృహపాత్రకే పరిమితం చేయకుండా, తన అనుభవాలను, కోరికలను, భావాలను స్వయంగా వ్యక్తం చేసే వ్యక్తిగా కూడా చూడవచ్చని తెలుస్తుంది.

అయితే రోమశా గురించి తరువాతి సంప్రదాయాల్లో చెప్పబడే కుటుంబ నేపథ్యం, వివాహ జీవితం వంటి వివరాలను వేదమంత్రం ఆధారంగా నిర్ధారిత చరిత్రగా స్వీకరించలేము. రోమశా విషయంలో మనకు లభించే ప్రధాన ఆధారం ఆమెకు ఆపాదించబడిన ఆ ఒక్క మంత్రం, దానికి సంబంధించిన వేదసంప్రదాయమే. అందువల్ల ఆమె గురించి మనం చెప్పగలిగే గొప్ప విషయం ఆమె జీవితచరిత్ర కంటే, ఆ మంత్రంలో వినిపించేనిర్భయమైన స్త్రీ స్వరం.

రోమశాగురించి ఋగ్వేద ఋషికగా సంప్రదాయం గుర్తిస్తుంది. కానీ ఆమె గురించి మనకు లభించే సమాచారం, మంత్రం… ఋగ్వేదం 1.126.7చుట్టూనే ప్రధానంగా ఉంటుంది. తరువాతి కాలపు కథలను ఆమె జీవితచరిత్రగా కాకుండా,వేదపాఠం, అనుక్రమణీ సంప్రదాయం, ఆధునిక పరిశోధనఆధారంగా చూడాలి.

భారత ప్రభుత్వవేదిక్ హెరిటేజ్ పోర్టల్ లో(Vedic Heritage Portal) కూడా 1.126 సూక్తానికి 7వ మంత్రానికి ఋషిగా “రోమశా” అని స్పష్టంగా నమోదు ఉంది. 1–5 మంత్రాలకు కక్షీవాన్, 6వదానికి స్వనయ భావయవ్యుడు, 7వదానికి రోమశా అని విభజన చూపిస్తుంది. 1–5 త్రిష్టుప్, 6–7 అనుష్టుప్ అని కూడా పేర్కొంటుంది. 

రోమశాకు సంప్రదాయంగా ఆపాదించబడినది ఋగ్వేదం 1.126.7వ మంత్రం మాత్రమే. అయితే ఈ మంత్రానికి ముందు ఉన్న 1.126.6వ మంత్రంతో కలిసి 6–7 మంత్రాలు ఒక సంభాషణ భాగంలా కనిపిస్తాయి. అందువల్ల 1.126.6ను రోమశా మంత్రంగా కాకుండా, ఆమె మంత్రానికి సంబంధించిన సందర్భంగా మాత్రమే ఇక్కడ పరిశీలిస్తున్నాం.

అయితేరోమశా అనే పేరు మంత్రంలోని “రోమశా” అనే విశేషణం నుంచే వచ్చినదా, లేక ఆ పదం అసలు స్త్రీ పేరు కాదా?అనే విషయంపై ఆధునిక పరిశోధనలో చర్చ ఉంది.విమెన్ సీర్ ఆఫ్ ది ఋగ్వేద (Women Seers of the Rgveda)అనే అధ్యయనం ఈ సందేహాన్ని ప్రత్యేకంగా నమోదు చేస్తుంది. 

ఆమెకు ఖచ్చితమైన క్రీస్తుపూర్వ తేదీని నిర్ణయించడం సాధ్యం కాదు. కానీఆమెకు సంబంధించిన మంత్రంఋగ్వేదం మొదటి మండలం, 126వ సూక్తంలో ఉంది.

“రోమశా క్రీ.పూ. అముక్కాలంలో జీవించింది” అని ఖచ్చితమైన తేదీ చెప్పడానికి ఆధారం లేదు. అందువల్ల ఆమెనుఋగ్వేద కాలానికిచెందిన మంత్రద్రష్టగా మాత్రమే చెప్పడం సురక్షితం.

ఆమె కుటుంబం గురించికూడా ఆధారం చాలా పరిమితమే.బృహద్దేవత సంప్రదాయంరోమశానుస్వనయ భావయవ్యుడి భార్యగాఅనుసంధానిస్తుంది. స్వనయ భావయవ్యుడు ఋగ్వేదం 1.126లో ప్రశంసించబడిన దాతృత్వశీలుడైన రాజు/పోషకుడు.

కానీ ఇక్కడ ఒక ఆసక్తికరమైన సమస్య ఉంది.

బృహద్దేవత చెప్పే “రాజదంపతుల సంభాషణ” అనే వివరణకు, 1.126.6–7లోని అంతర్గత భాష పూర్తిగా సరిపోతుందా?అనే ప్రశ్నను ఆధునిక పండితులు లేవనెత్తారు. 

అందువల్లసంప్రదాయంరోమశా స్వనయ భావయవ్యుడి భార్య, కానీ ఆధునిక పరిశోధనఈ గుర్తింపుపై కొంత సందేహం ఉంది.

మంత్రం: ఋగ్వేదం 1.126.7ఇదే రోమశాకు ప్రధానమైన మంత్రం:

ఉపోప మే పరా మృశ మా మే దభ్రాణి మన్యథాః ।సర్వాహమస్మి రోమశా గంధారీణామివావికా ॥

ఇదిఅనుష్టుప్ ఛందస్సులోఉంది.

మంత్రానికి కొన్ని పదాలకు అర్థభేదాలు ఉన్నందున, చాలా జాగ్రత్తగా అర్థం చేసుకోవాల్సి ఉంటుంది.

ఉపోప మే…..నా దగ్గరకు రా / మరింత దగ్గరకు రా.

పరా మృశ……నన్ను స్పృశించు.

మా మే దభ్రాణి మన్యథాః……నాలో కొద్దిగా మాత్రమే ఉందని / నన్ను అల్పంగా భావించవద్దు.

సర్వా అహమ్ అస్మి రోమశా…….నేనుపూర్తిగారోమశను / రోమాలతోకూడినదాన్ని.

“ఇక్కడ ‘రోమశా’ అనే పదం స్త్రీ తన శరీరాన్ని వర్ణించే విశేషణంగా అర్థం చేసుకునే అవకాశం కూడా ఉంది.

గంధారీణామ్ ఇవ అవికా…..గాంధార దేశపు గొర్రెలా.

ఇది ఈ మంత్రానికి ఆధునిక అనువాదాలు, పరిశోధనా వ్యాఖ్యానాల్లో కనిపించే శారీరక–శృంగార సందర్భంలోని ఒక ప్రధాన అర్థవ్యాఖ్యానం.మంత్రం నిజంగా చాలాసూటిగా, శరీరాన్ని దాచకుండా మాట్లాడే స్త్రీ స్వరంకలిగి ఉంది. 

అయితే “రోమశా” అంటే ఏమిటి?ఇక్కడే ఈ ఋషిక గురించి అత్యంత ఆసక్తికరమైన సమస్య మొదలవుతుంది.రోమశాఅనే సంస్కృత పదానికి సాధారణంగారోమాలతో కూడినది / వెంట్రుకలు ఎక్కువగా ఉన్నది. అనే అర్థం ఉంటుంది.

మంత్రంలో స్త్రీ“సర్వాహమస్మి రోమశా”అంటోంది.అంటే“నేను పూర్తిగా రోమశనే”అని అర్థం వస్తుంది.సంప్రదాయ అనుక్రమణీ దీనినేఆమె పేరుగా తీసుకుని ఆమెను రోమశా ఋషికగా గుర్తించింది. 

కానీ ఆధునిక పరిశోధకుల్లో కొందరు“రోమశా ఇక్కడ అసలు పేరు కాకపోవచ్చు, స్త్రీ తన శరీరాన్ని వర్ణించడానికి ఉపయోగించిన విశేషణం కావచ్చు”అని అన్నారు. 

కాబట్టి ఇక్కడ అత్యంత శాస్త్రీయమైన వాక్యం“ఋగ్వేదం 1.126.7కు అనుక్రమణీ సంప్రదాయం రోమశాను ఋషికగా పేర్కొంటుంది. అయితే ‘రోమశా’ అనే పదం మంత్రంలో స్త్రీ తనను తాను వర్ణించుకునే విశేషణంగా కూడా కనిపించడం వల్ల, ఆధునిక పరిశోధనలో ఆమె పేరును సంబంధించిన విషయంలోకొంత సందేహం ఉంది.

ఈ మంత్రం అసలు సందర్భం ఏమిటి?ఋగ్వేదం 1.126 మొత్తం ఏడు మంత్రాల సూక్తం.ఇది మరింత ఆసక్తికరం.

మొదటి ఐదు మంత్రాలు ప్రధానంగాస్వనయ భావయవ్యుడి దాతృత్వాన్ని ప్రశంసిస్తాయి. కక్షీవాన్ అనే ఋషి అతని నుంచి పొందిన సంపదను వివరిస్తాడు. 6వ మంత్రంలో అకస్మాత్తుగా శృంగారభరితమైన పురుష స్వరం వస్తుంది.7వ మంత్రంలో స్త్రీ ప్రత్యుత్తరం ఇస్తుంది.

అందువల్ల 6–7 మంత్రాలు మిగిలిన సూక్తంతో కొంత భిన్నంగా కనిపిస్తాయి. ఆధునిక పరిశోధకులు కూడా ఈ రెండు మంత్రాల స్వభావంపై ప్రత్యేకంగా చర్చించారు. 

6వ మంత్రం ఏమంటుంది?రోమశా మంత్రాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి 1.126.6 కూడా చూడాలి.

ఆగధితా పరిగధితా యా కశీకేవ జంఘహే ।దదాతి మహ్యం యాదురీ యాశూనాం భోజ్యా శతా ॥

దీనిని కొందరు ఆధునిక అనువాదకులు స్త్రీ–పురుష శారీరక సమీపతను సూచించేశృంగార సంభాషణగా అర్థం చేసుకున్నారు. అయితే ఈ రెండు మంత్రాల సందర్భం, అసలు నిర్మాణంపై పండితుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.అందువల్ల 1.126.6ను కేవలం “శరీర ఆరోగ్యం గురించి చెప్పిన మంత్రం”గా మార్చడం సరైంది కాదు.

రోమశా తన శరీరం గురించి ఎందుకు ఇలా మాట్లాడుతుంది?ఇదేఈమంత్రానికిఆధునికదృష్టిలోఉన్నప్రత్యేకత.ఆమెతనశరీరాన్నిదాచడంలేదు, సిగ్గుపడడంలేదు, ఆధునిక పఠనంలో, ఆమె తనను పురుషుడి అంచనాకు మాత్రమే పరిమితం చేసుకోకుండా తన శరీరాన్ని తానే నిర్వచించుకుంటున్న స్వరంగా ఈ మాటలను చూడవచ్చు.తనశరీరంగురించితానేమాట్లాడుతోంది.

ఆమె మాటలో ఒక రకమైనఆత్మవిశ్వాసంఉంది “నన్ను అల్పంగా అంచనా వేయకు.”ఇది కేవలం శృంగార వాక్యం కాదు. స్త్రీ తన శరీరం గురించితానే నిర్వచించుకునే స్వరంగా కూడా భావించవచ్చు.

అయితే దీనిని నేరుగా “ఫెమినిజం” అని పిలవడం చారిత్రకంగా జాగ్రత్తలేని వ్యాఖ్య అవుతుంది. అదిఆధునిక పఠనం, వేదకాలపు స్వీయ ప్రకటన అని నిర్ధారించలేం.

“గాంధారీణామివావికా” ఎందుకు?

మంత్రంలోగాంధార దేశపు గొర్రెతో పోలిక ఉంది.గాంధార ప్రాంతం వాయవ్య భారతదేశంలో, నేటి పాకిస్తాన్, ఆఫ్ఘానిస్తాన్ పరిసర ప్రాంతాలతో సంబంధం ఉన్న ప్రాచీన భౌగోళిక ప్రాంతం.

మంత్రంలోని ఉపమానం “గాంధారుల గొర్రెలా”అని ఆమె తన శరీరంలోని రోమసత్వాన్ని చెబుతోంది.ఇది వేద కవిత్వంలో కనిపించేజంతు–ప్రకృతి ఉపమానాలలో ఒకటి.

రోమశా నిజంగా “బ్రహ్మవాదిని”నా?

కొన్ని అనుక్రమణీ ఆధారిత వనరులు 1.126.7కురోమశా బ్రహ్మవాదినీఅని పేర్కొంటాయి. 

కానీఇక్కడ “బ్రహ్మవాదినీ” అనే పదాన్ని తరువాతి ధర్మశాస్త్ర కాలంలోని సాంకేతిక అర్థంలోనే తీసుకోవడం జాగ్రత్త అవసరం.ఎందుకంటే 1.126.7లో మనకు కనిపించే విషయం తాత్విక బ్రహ్మచర్చ కాదు. అది శృంగార సంభాషణ.అందువల్ల “అనుక్రమణీ సంప్రదాయంలో (గవర్నమెంట్ వేదిక్ హెరిటేజ్ పోర్టల్) రోమశా బ్రహ్మవాదినిగా పేర్కొనబడింది”అని చెప్పడం సరైనది.

కానీ“రోమశా బ్రహ్మతత్త్వంపై గొప్ప తాత్విక సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించింది”అని చెప్పడానికి ఆధారం లేదు.

రోమశా వ్యక్తిత్వాన్ని ఎలా అర్థం చేసుకోవాలి?

ఆమెకు సంబంధించిన ఒక్క మంత్రం ఆధారంగా మాత్రమే చూస్తే, మూడు అంశాలు కనిపిస్తాయి.

① శరీరంపై సంకోచం లేని స్వరం. ఆమె తన శరీరాన్ని గురించి స్వయంగా మాట్లాడుతుంది.

② పురుషుని అంచనాను తిరస్కరించడం “మా మే దభ్రాణి మన్యథాః” నన్ను అల్పంగా అంచనా వేయకు.ఇది ఒక బలమైన స్వీయ-ప్రకటన.

③ శృంగారంలో స్త్రీకి కూడా స్వరం. ఇక్కడ పురుషుడి కోరిక మాత్రమే లేదు.స్త్రీ కూడా మాట్లాడుతుంది, ఆహ్వానిస్తుంది, తన శరీరాన్ని తన మాటల్లో నిర్వచిస్తుంది.ఈ అంశం ఋగ్వేద స్త్రీల అధ్యయనంలో రోమశాకు ప్రత్యేక స్థానాన్ని ఇస్తుంది.

రోమశా – ఆధునిక స్త్రీ దృష్టి

ఇక్కడ చాలా అందమైన విశ్లేషణ సాధ్యమవుతుంది.

వాగాంభృణి – “నేనే వాక్”అని విశ్వస్థాయిలో తన స్వరాన్ని ప్రకటిస్తుంది.

రోమశా – “నా శరీరాన్ని నేను తానే చెబుతున్నాను”అని వ్యక్తిగత స్థాయిలో మాట్లాడుతుంది.

అంటే మనం ఇలా పోల్చవచ్చు.స్త్రీకి జ్ఞానస్వరంవాగాంభృణి అయితేరోమశా.. స్త్రీకి శరీరస్వరం.

కానీ ఇదిమన ఆధునిక విశ్లేషణ, వేదకాలపు రచయిత ఉద్దేశం అని కాదు.

దీనిలో ఒక ముఖ్యమైన ఆధునిక పరిశోధనా వివాదం. రోమశా విషయంలోముఖ్యంగా అనిపించేది ఇదే.

మోతీలాల్ బనారసీదాస్ ప్రచురించిన “విమెన్ సీర్స్ ఆఫ్ ది ఋగ్వేదా” లో రోమశాపై చర్చిస్తూ, ఆమె పేరు మంత్రంలోని విశేషణం నుంచే వచ్చిందా అనే ప్రశ్నను లేవనెత్తుతుంది. అలాగే 1.126.6–7ను బృహద్దేవత చెప్పే రాజదంపతుల సంభాషణగా తీసుకోవడంపై కూడా ఆధునిక పండితుల మధ్య భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నాయని చూపిస్తుంది. 

అంటేరోమశా మనకు ఖచ్చితంగా తెలిసిన చారిత్రక రాణి అని చెప్పలేం.కానీఋగ్వేద అనుక్రమణీ సంప్రదాయం 1.126.7ను ఆమె దర్శించిన మంత్రంగా స్వీకరించింది.ఈ రెండింటినీ కలిపి చెప్పడమే శాస్త్రీయమైన పద్ధతి.