vijaya Ranganatham
శశ్వతి ఆంగిరసీవేదకాలంలోని ప్రముఖ స్త్రీ ఋషికలలో ఒకరు. ఆమె పేరు ముఖ్యంగాఋగ్వేదంలో కనిపిస్తుంది. వేదాల్లో స్త్రీలు కేవలం గృహజీవితానికే పరిమితం కాలేదని, యజ్ఞాలు, తత్వచింతన, మంత్రదర్శనం వంటి ఉన్నత ఆధ్యాత్మిక రంగాలలోనూ పాత్ర పోషించారని చూపించే ఉదాహరణల్లో శశ్వతి ఒకరు.
“ఆంగిరసీ” అనే పదం ఆమెఅంగిరసుడువంశానికి చెందినదని సూచిస్తుంది.వేదకాలంలో “ఆంగిరస” వంశం జ్ఞానం, అగ్ని ఉపాసన, యజ్ఞ సంప్రదాయాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది.శశ్వతి పేరు “శాశ్వతమైనది”, “నిత్యమైనది” అనే భావాన్ని సూచిస్తుంది.
ఋగ్వేదంలో శశ్వతి ఆంగిరసీకి ఆపాదించబడిన మంత్రాలు ప్రధానంగా దేవతా స్తుతి, యజ్ఞశక్తి, దాంపత్య ధర్మం, ఆధ్యాత్మిక శ్రేయస్సు వంటి భావాలను ప్రతిబింబిస్తాయని పండితులు పేర్కొంటారు.
ఆమెను వేదంలోని స్త్రీ ఋషికలులోపాముద్ర, ఘోషా, అపాలా, విశ్వవర ఆత్రేయి, వాగాంభృణీల సరసన చేర్చుతారు.
శశ్వతి గురించి ఉన్న కథనాలు
కొన్ని వేదానుబంధ గ్రంథాలు, పురాణ సంప్రదాయాలు శశ్వతిని భర్త పట్ల నిష్ఠ, యజ్ఞశక్తి, ధార్మిక చైతన్యానికి ప్రతీకగా చూపిస్తాయి.
ఒక ప్రాచీన కథనం ప్రకారంఆమె తన భర్తకు కలిగిన శాపాన్ని లేదా దౌర్భాగ్యాన్ని తపస్సు, ప్రార్థన, యజ్ఞశక్తితో తొలగించిందని చెబుతారు.ఈ కథలు స్త్రీని కేవలం సహాయకురాలిగా కాకుండా “ఆధ్యాత్మిక శక్తి కేంద్రం”గా చూపిస్తాయి.
శశ్వతి ఆంగిరసీని సాంస్కృతిక ప్రతీకగా పేర్కొంటారు. ఆమె జ్ఞానస్వరూపిణి, తపోవతి, వేదపండితురాలు, దాంపత్య ధర్మాన్ని ఆధ్యాత్మిక స్థాయికి తీసుకెళ్లిన స్త్రీ, వేదసంస్కృతిలో స్త్రీ మేధస్సుకు ప్రతీక అంటారు.
శశ్వతి ఆంగిరసీ గురించి మనకు లభించే సమాచారం చాలా పరిమితంగా ఉంది.ఋగ్వేదం, వేదానుక్రమణికలు ఆమెను ఒక ఋషికగా గుర్తించినప్పటికీ, ఆమెపుట్టిన ప్రదేశం, తల్లిదండ్రుల పేర్లు, బాల్య జీవితం, గురుకుల విద్యాభ్యాసంవంటి వివరాలను స్పష్టంగా నమోదు చేయలేదు.
అయితే అందుబాటులో ఉన్న వేదసంప్రదాయం ఆధారంగా కొన్ని విషయాలు ఊహాగానాలున్నాయి. శశ్వతి “ఆంగిరసీ” అని పిలువబడటం వల్ల ఆమెఅంగిరసుడువంశానికి చెందిన కుటుంబంలో జన్మించి ఉండవచ్చని పండితులు భావిస్తారు.ఆంగిరస వంశం వేదజ్ఞానం, యజ్ఞవిధానాలు, మంత్రదృష్టికి ప్రసిద్ధి చెందింది.
ఋషికగా గుర్తింపు పొందడం వల్ల చిన్నప్పటి నుంచే వేదపారాయణం, యజ్ఞకర్మలు, ఆధ్యాత్మిక విషయాల వాతావరణంలో పెరిగి ఉండవచ్చునని, వేదకాలంలో కొన్ని ఋషి కుటుంబాల స్త్రీలకు కూడా విద్యాభ్యాస అవకాశాలు ఉండేవని పండితుల అంచనా.
ఇక విద్య విషయంలోవేదమంత్రాల అర్థం, ఛందస్సు, యజ్ఞవిధి, దేవతా తత్వం వంటి విషయాలలో ఆమెకు శిక్షణ లభించి ఉండవచ్చని భావిస్తారు.ఋషికగా గుర్తింపబడటం అంటే కేవలం చదవడం కాదు, మంత్రదృష్టి (మంత్రాన్ని “దర్శించడం”) అనే ఆధ్యాత్మిక స్థాయిని కూడా సాధించిందని వేదసంప్రదాయం చెబుతుంది.శశ్వతి ఆంగిరసీ గురించి బాల్యం, విద్య, కుటుంబజీవితం వంటి వివరాలుచారిత్రక ఆధారాలతో నిర్ధారించబడలేదు. అందువల్ల వాటి గురించి చెప్పే అనేక కథలు తరువాతి కాలపు సంప్రదాయాలు లేదా పండితుల ఊహాగానాలు మాత్రమే అయి ఉండవచ్చు.
లోపాముద్ర, ఘోషా, అపాలా, విశ్వవర ఆత్రేయిలాగానే, శశ్వతి విషయంలో కూడా మనకు ప్రధానంగా ఆమె ఋషికగా ఉన్న స్థానం గురించి మాత్రమే స్పష్టమైన సమాచారం లభిస్తుంది. కాని వ్యక్తిగత జీవిత చరిత్ర మాత్రం దాదాపు తెలియదు.
శశ్వతి ఆంగిరసీ గురించి వచ్చిన వేదసంప్రదాయ కథనాల ప్రకారం, ఆమెఅంగిరసుడుకుమార్తె. ఆమె భర్త పేరుఅసంగుడుఅని చెప్పబడింది.
అసంగుడుప్లయోగుడికుమారుడని కొన్ని ప్రాచీన వ్యాఖ్యానాలు పేర్కొంటాయి. అతడు రాజర్షి, ధనవంతుడు, యజ్ఞకర్తగా వర్ణించబడ్డాడు.
వారి దాంపత్యానికి సంబంధించిన ప్రసిద్ధ కథ ప్రచారంలో ఉందని పండితులు చెబుతారు. వేదవ్యాఖ్యాతసాయణాచార్యుడు, ఇతర సంప్రదాయ కథనాల ప్రకారం, అసంగుడు దేవతల శాపం వల్ల తన పురుషత్వాన్ని కోల్పోయాడని చెబుతారు. తరువాత తపస్సు, ఋషుల అనుగ్రహం, ముఖ్యంగామేధ్యాతిథికృప వల్ల తిరిగి తన పురుషత్వాన్ని పొందాడు. ఈ సంఘటన తరువాత శశ్వతి తన భర్తను స్తుతిస్తూ ఒక మంత్రాన్ని దర్శించిందని సంప్రదాయం చెబుతుంది.
ఋగ్వేదంలోని 8.1.34 మంత్రానికి శశ్వతి ఆంగిరసీ ఋషికగా పేర్కొనబడింది. ఆ మంత్రం వెనుక ఉన్న నేపథ్యంగా ఈ అసంగుడి కథను తరువాతి వ్యాఖ్యాతలు వివరిస్తారు.
చారిత్రకంగా ఖచ్చితంమని చెప్పలేము. శశ్వతి–అసంగుల వివాహం గురించి ఉన్న వివరాలు ప్రధానంగా వేదవ్యాఖ్యానాలు, బృహద్దేవత వంటి గ్రంథాలు, సంప్రదాయ కథనాల ద్వారా వచ్చాయి.ఋగ్వేద మంత్రాలలో మాత్రం వారి జీవితచరిత్రను పూర్తిగా వివరించలేదు.
అందువల్ల శశ్వతి భర్తగా అసంగుడి పేరు సంప్రదాయంలో బలంగా ఉన్నప్పటికీ, వారి వివాహం, కుటుంబజీవితం, సంతానం మొదలైన విషయాలపై విశదమైన చారిత్రక సమాచారం ప్రస్తుతం అందుబాటులో లేదు.
శశ్వతి దర్శించిన మంత్రంఋగ్వేదం మండల 8. 8.1.34 మంత్రానికి శశ్వతి ఆంగిరసీ ఋషికగా అనుక్రమణికలు పేర్కొంటాయి.ఈ మంత్రం దేవేంద్రుని మహిమను కీర్తిస్తుంది.అయితే పండితులలో కొందరు‘మంత్రం అసలు ఇంద్రస్తుతి మాత్రమే అని, శశ్వతి-అసంగుల కథ తరువాతి కాలంలో జోడించబడిందని’ భావిస్తారు.
మంత్రం:
అన్వస్య స్థూరం దదృశే పురస్తాదనస్థ ఊరురవరంబమాణః ।
శశ్వతీ నార్యభిచక్ష్యాహ సుభద్రమర్య భోజనం బిభర్షి ॥
“ఓ ఇంద్రా! నీవు బలహీనుడిని బలవంతునిగా చేస్తావు. నీవు కోల్పోయిన శక్తిని తిరిగి ప్రసాదించగలవు. నీ అనుగ్రహం వల్ల మా కుటుంబానికి శ్రేయస్సు కలిగింది.”
ఇది మంత్రానికి ఇచ్చే భావానువాదం.
శశ్వతి సంతానం గురించిఋగ్వేదంలో సమాచారం లేదు.బ్రాహ్మణ గ్రంథాల్లో స్పష్టమైన ప్రస్తావన లేదు.పురాణాల్లో కూడా నిర్ధారిత వివరాలు లేవు.అందువల్ల ఆమెకు పిల్లలు ఉన్నారా లేదా అన్నదిఎక్కడా ప్రస్తావించబడలేదు.
సంప్రదాయం శశ్వతి వ్యక్తిత్వం గురించి చాలా గొప్పగా వర్ణించింది.భర్త పట్ల అంకితభావం కలిగిన స్త్రీ, వేదజ్ఞాన సంపన్నురాలు, తపస్సు చేసిన ఋషిక, దేవతాభక్తి కలిగిన మహిళ, ఆధ్యాత్మిక శక్తి కలిగిన మంత్రద్రష్ట గా అభివర్ణించారు.
ఇతర ఋషికలతో పోలుస్తూశశ్వతి స్థానం ప్రసిద్ధ వేద మహిళా ఋషికలలో ప్రత్యేకమైనదని చెబుతారు.
వేద సమాజంలో శశ్వతి వంటి ఋషికల ఉనికి వల్ల మనకు వేదకాలంలో స్త్రీలకు విద్య ఉండేదని, వారు మంత్రదర్శకులు కావచ్చునని, యజ్ఞాలలో పాల్గొనేవారని, తాత్విక చర్చల్లో భాగమయ్యేవారని, కొన్ని సందర్భాల్లో స్వయంగా సూక్తాలను రచించేవారని తెలుస్తుంది.ఇది వేదసమాజంలోని స్త్రీ స్థితిగతులపై చాలా ముఖ్యమైన చారిత్రక ఆధారం.
పండితులు, ఆధునిక వేదపరిశోధకులు శశ్వతి వంటి ఋషికలను ప్రస్తావిస్తూ వేదసంస్కృతిలో స్త్రీ విద్యాస్వాతంత్ర్యం ఉన్నదనిఆధ్యాత్మిక జ్ఞానంలో లింగభేదం అంత కఠినంగా లేదని తరువాతి కాలాల్లో స్త్రీలపై వచ్చిన పరిమితులు వేదకాలానికి పూర్తిగా వర్తించవని వ్యాఖ్యానిస్తారు.
చరిత్రకారుల,ఆధునిక పరిశోధకుల అభిప్రాయం ప్రకారంశశ్వతి నిజమైన వేద ఋషిక.కానీ ఆమె వ్యక్తిగత జీవితంపై సమాచారం చాలా తక్కువ.ఆమెకు సంబంధించిన కథలలో కొంత భాగం తరువాతి సంప్రదాయంలో అభివృద్ధి చెందినదై ఉండవచ్చు.అయితే వేదకాలంలో స్త్రీలు కూడా మంత్రద్రష్టలు కావచ్చని చూపించే ముఖ్యమైన ఉదాహరణలలో ఆమె ఒకరు.శశ్వతి ఆంగిరసీ గురించి ఖచ్చితంగా తెలిసిన విషయం ఆమె ఋగ్వేద ఋషిక, ఆంగిరస వంశానికి చెందినదని, ఋగ్వేద 8.1.34 మంత్రంతో సంబంధం కలిగి ఉందని.
శశ్వతి ఆంగిరసీ పేరు ఋగ్వేదంలోని 8వ మండలంలోని ఒక మంత్రానికి ఋషికగా అనుక్రమణికలలో పేర్కొనబడింది. అయితే ఇక్కడ ఒక విషయం ముఖ్యమైనది. వివిధ పాఠభేదాలు, అనుక్రమణికలు, వ్యాఖ్యాన సంప్రదాయాలలో ఋషి-నిర్దేశంలో కొంత వ్యత్యాసం కనిపిస్తుంది. అందువల్ల శశ్వతికి ఆపాదించబడిన మంత్రం గురించి చెప్పేటప్పుడు సంప్రదాయ వ్యాఖ్యానాలను ఆధారంగా తీసుకోవాలి.
సాయణాచార్యుడుతన భాష్యంలో శశ్వతి, ఆమె భర్త అసంగుడి కథను ప్రస్తావిస్తాడు.
కథ ప్రకారంఅసంగుడు ఒక శాపం వల్ల పురుషత్వాన్ని కోల్పోయాడు.శశ్వతి తీవ్రంగా బాధపడింది.దేవేంద్రుని అనుగ్రహం వల్ల అసంగుడు తిరిగి తన శక్తిని పొందాడు.ఈ దైవానుగ్రహానికి కృతజ్ఞతగా శశ్వతి ఇంద్రుణ్ణి స్తుతిస్తూ మంత్రాన్ని దర్శించిందని సంప్రదాయం చెబుతుంది.
ఈ మంత్రం ప్రధానంగాఇంద్రుడుమహిమను కీర్తిస్తుంది.మంత్రంలోని ముఖ్య భావాలుఇంద్రుడు రక్షకుడు.భక్తులకు సహాయకుడు.కష్టాలను తొలగించేవాడు.జీవశక్తిని, ఐశ్వర్యాన్ని ప్రసాదించేవాడు అని వివరిస్తుంది.
సాయణాచార్యుల వ్యాఖ్యానంలోని ఈ మంత్రాన్ని వివరించేటప్పుడు,ఇంద్రుడు అనుగ్రహకారకుడు అని చెబుతాడు.అసంగుడి దౌర్భాగ్యాన్ని తొలగించినవాడిగా ఇంద్రుణ్ణి వర్ణిస్తాడు.శశ్వతి భర్తపట్ల ఉన్న నిష్టను ప్రశంసిస్తాడు.దేవతా కృప వల్ల మానవ జీవితంలో మార్పు వస్తుందని వివరిస్తాడు.
పండితుల విశ్లేషణ ప్రకారం ఆధునిక వేద పరిశోధకులలో కొందరు వివిధ రకాలుగా అభిప్రాయాలను వెల్లడించారు. వాటిలో కొన్ని …’అసంగుడి కథ అసలు ఋగ్వేద మంత్రంలో లేదు.అది తరువాతి కాలంలో మంత్రానికి జోడించబడిన సంప్రదాయ కథనం.మంత్రం స్వరూపతః ఇంద్రస్తుతి మాత్రమే’.కానీ సాయణాచార్యుల వ్యాఖ్యానం వల్ల శశ్వతి-అసంగుల కథ ప్రసిద్ధి చెందింది.
శశ్వతి ఆంగిరసీ ప్రాముఖ్యత ఆమె వ్యక్తిగత కథలో మాత్రమే లేదు.ఆమెవేదాల్లో స్త్రీల విద్యాస్థాయికి నిదర్శనం,మంత్రద్రష్టగా గుర్తింపు పొందిన మహిళ,ఆధ్యాత్మిక అనుభవం కలిగిన ఋషిక,వేదకాలంలో స్త్రీల పాత్రకు చారిత్రక సాక్ష్యం.
ఆమెకు ఆపాదించబడిన ఋగ్వేద మంత్రం యొక్క తాత్పర్యాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే ముందుగా ఒక విషయం గుర్తుంచుకోవాలి. వేదమంత్రాలకు సాధారణంగామూడు స్థాయిల అర్థాలుఉంటాయి.
-
ఆధిభౌతికం– ప్రత్యక్ష, లౌకిక అర్థం.
-
ఆధిదైవికం– దేవతా సంబంధ అర్థం.
-
ఆధ్యాత్మికం (ఆధ్యాత్మిక/అధ్యాత్మిక)– అంతర్గత, తాత్విక అర్థం.
-
లౌకిక (ఆధిభౌతిక) తాత్పర్యం
సంప్రదాయ కథనం ప్రకారం అసంగుడు శాపం వల్ల తన శక్తిని కోల్పోయాడు. ఇంద్రుని అనుగ్రహంతో తిరిగి తన శక్తిని పొందాడు.
ఈ నేపథ్యంలో శశ్వతి మంత్రం చెప్పే సందేశం:
-
జీవితంలో కష్టాలు శాశ్వతం కావు.
-
దైవభక్తి, ధైర్యం, సహనం ఉంటే కష్టాలు తొలగిపోతాయి.
-
కుటుంబ జీవితంలో సమస్యలు వచ్చినా ఆశను కోల్పోకూడదు.
-
భార్యాభర్తల పరస్పర విశ్వాసం గొప్ప శక్తి.
-
దేవతా (ఆధిదైవిక) తాత్పర్యం
వేదాలలోఇంద్రుడి గురించి చెబుతూ
-
శక్తికి ప్రతీక
-
విజయానికి ప్రతీక
-
అజ్ఞానాన్ని తొలగించే శక్తి
-
జీవనోత్సాహాన్ని పెంపొందించే దైవబలం
శశ్వతి ఇంద్రుణ్ణి స్తుతిస్తూ “దైవశక్తి మానవుడి బలహీనతను తొలగించి తిరిగి సామర్థ్యాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.”
-
ఆధ్యాత్మిక తాత్పర్యం
ఇది అత్యంత లోతైన అర్థం.
వేదాంత దృష్టిలో:
-
అసంగుడు = బలహీనపడిన జీవాత్మ
-
శాపం = అజ్ఞానం, నిరాశ, మోహం
-
ఇంద్రుడు = దివ్యచైతన్యం
-
శక్తి పునరుద్ధరణ = ఆత్మజ్ఞానం
ఈ దృష్టిలో మంత్రం ఇలా చెబుతుంది:
“అజ్ఞానం వల్ల తన అసలు శక్తిని మరచిపోయిన జీవుడు, దివ్యజ్ఞానం ద్వారా తిరిగి తన మహిమను గుర్తించుకుంటాడు.”
శశ్వతి ఋషిక కావడం వల్ల ఈ మంత్రానికి మరో ప్రత్యేకత ఉంది.
వేదకాలంలో స్త్రీ:
-
జ్ఞానవంతురాలు
-
మంత్రద్రష్ట
-
ఆధ్యాత్మిక సాధకురాలు
అని ఈ మంత్ర సంప్రదాయం సూచిస్తుంది.
శశ్వతి పాత్ర మనకు చెబుతుంది:
-
స్త్రీ కేవలం కుటుంబ సభ్యురాలు మాత్రమే కాదు.
-
ఆమె ఆధ్యాత్మిక నాయకురాలు కూడా కావచ్చు.
-
ఆమె ప్రార్థన, తపస్సు, జ్ఞానం సమాజాన్ని ప్రభావితం చేయగలవు.
ఆధునిక జీవితానికి సందేశం
ఈ మంత్రం నుండి మనం నేర్చుకోగల విషయాలు:
-
నిరాశలో ఆశను కోల్పోవద్దు.
-
మనిషి కోల్పోయిన సామర్థ్యాన్ని తిరిగి పొందగలడు.
-
భక్తి, ఆత్మవిశ్వాసం రెండూ అవసరం.
-
కుటుంబంలో పరస్పర మద్దతు గొప్ప శక్తి.
-
దైవానుగ్రహం అంటే కేవలం అద్భుతం కాదు, మనలోని శక్తిని మేల్కొలపడం కూడా.
