వేద సమ్రాజ్ఞి గార్గి వాచక్నవి 

మహా పండితులుగా రాణించిన వారిలో పురాణ స్త్రీలు కూడా ఉండటం విశేషం. చారిత్రక ఆధారాల వల్ల రాతి యుగంలోనూ ఆ తరువాత మాతృస్వామ్యం ఉన్నట్టు తెలుస్తుంది. మొదట పురుషులతో సమానంగా జీవనభృతికై యుద్దాలుచేసిన యువతులు, గణ సమూహాల సంఖ్య పెంపుదలకు సంతానోత్పత్తికి ప్రధాన్యత ఇచ్చారు. సమూహ పెంపుదలకు ప్రధానమైనది స్త్రీ కనుక, ఆమే ఆ గణాలకు నాయకురాలైంది. కాలానుగుణంగా మారుతున్న జీవిత విధానం, మహిళల శారీరక అవసరాల వల్ల, సంతానోత్పత్తి కోసం  తమ పనులను పంచుకున్నారు. వేటాడి ఆహారాన్ని సంపాదించటం పురుషుల వంతైతే, ఇంటిపట్టున ఉండి పిల్లలను కని పెంచే బాధ్యత మహిళలు తీసుకోవటం జరిగింది. వేట, గణ సమూహాల మధ్య పోరాటాల్లో వీరోచితంగా మగవాళ్ళతో సమానంగా  నిలిచిన స్త్రీలు, తమ శారీరక బలాన్ని ప్రదర్శించిన వారు క్రమంగా ఇంటిపట్టున ఉండి తమ వంటి  ధారుడ్యాన్ని కోల్పోయి,  బలహీనులవటంతో పురుషాధిఖ్య సమాజం రూపుదిద్దుకుంది. ఆ తరువాతి కాలంలో పురుషుల ఆలోచనా విధానం స్త్రీలపట్ల అమానుషమైన మార్పు వచ్చి మహిళలను పరదాల చాటున, బయట ప్రపంచానికి కనబడకుండా గృహ జీవితానికి బద్దులై ఉండేట్టు చేసింది. యుగాలు మారినా, తరాలు మారినా స్త్రీల పరిస్థితి మాత్రం దిగజారి పోయింది. పురుషులకు సేవకురాలిగా మాత్రమే చూడబడ సాగింది. సమాజిక పరిస్థితులు అభివృద్ధి చెంది, చదువు విజ్ఞానం, వేద, విధ్యాభ్యాసాలు వచ్చి చేరినా అవి మగవాళ్ళకు మాత్రమే అందుబాటులోకి వచ్చినా, కొంతమంది ఆడవారు మాత్రం ధైర్యంగా ముందుకు వచ్చి వేద పురాణాలు చదువుల్లో రాణించారు. అటువంటి సామాజిక, ఆర్ధిక, రాజకీయ పరిస్థితులలో వేదకాలంలో స్త్రీలు విద్యలో, తత్వశాస్త్రంలో, వేదాంత విచారణలో సమాన హక్కు పొందారని నిరూపించిన మహోన్నత ఋషిక గార్గి.  

“జ్ఞానం అన్వేషించేవారికే పరమసత్యం లభిస్తుంది” అని భారతీయ తత్వవేత్తలు చెప్పిన మాటలు గార్గి వాచక్నవిని స్మరించుకుంటే మరింత సార్థకమవుతాయి.  

గార్గి వాచక్నవి ప్రాచీన భారతీయ ఋషిక, తత్వవేత్త. వేద సాహిత్యంలో, ఆమె గొప్ప సహజ తత్వవేత్తగా గౌరవించబడింది,  ప్రఖ్యాత వేదాలను వివరించేది, బ్రహ్మవాదిని అని పిలుస్తారు, బ్రహ్మ విద్య జ్ఞానం ఉన్న వ్యక్తి. బృహదారణ్యక ఉపనిషత్‌లోని ఆరవ, ఎనిమిదవ బ్రాహ్మణంలో, విదేహరాజు జనకుడు నిర్వహించిన బ్రహ్మయజ్ఞంలో ఆమె పాల్గొన్నందున ఆమె పేరు ప్రముఖంగా ఉంది, ఆమె ఆత్మ సమస్యపై గందరగోళ ప్రశ్నలతో యాజ్ఞవల్క ఋషిని సవాలు చేసింది. ఆమె ఋగ్వేదంలో అనేక శ్లోకాలు వ్రాసినట్లు కూడా చెబుతారు. ఆమె జీవితాంతం బ్రహ్మచారిగానే ఉండి పూజించబడింది. 

గార్గి ఋషి వంశంలో (c. 800-500 BCE) వచక్ను ఋషి కుమార్తె అని ప్రచారంలో ఉంది. కాని ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు.  ఆమెను గార్గి వాచక్నవి అని పిలుస్తారు. చిన్నప్పటి నుండి, వాచక్నవి చాలా మేధావి. ఆమె వేదాలు, గ్రంధాల జ్ఞానాన్ని సంపాదించుకుంది. ఈ తత్వశాస్త్ర రంగాలలో ఆమె ప్రావీణ్యానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. మైత్రేయి లాంటి ప్రముఖమైన స్త్రీల వలె గార్గి వాచక్నవిని కూడా ఉపనిషత్తుల్లో పేర్కొన్నారని చెబుతారు. వేదాలు, ఉపనిషత్తులలో వేద కాలపు పురుషుల వలె ఈమె కూడా జ్ఞానాన్ని సముపార్జించుకుంది. చర్చలలో పురుష-తత్వవేత్తలతో బాగా పోటీ చేయగలదు.  ఆమె విధ్యను ప్రచారం చేయడానికి గొప్ప కృషి చేసిన ప్రముఖ పండితురాలని చెబుతారు కాని ఈ విషయంలో నేరుగా ఏ గ్రంథాల్లోనూ నిరూపణలు లేవు. 

చిన్నప్పటి నుండి ఆమె వేద గ్రంధాల పట్ల అమితమైన ఆసక్తిని కనబరిచింది, తత్వశాస్త్ర రంగాలలో చాలా ప్రావీణ్యం సంపాదించింది. ఆమె వేద కాలంలో వేదాలు, ఉపనిషత్తులలో అత్యంత జ్ఞానాన్ని పొందింది, ఇతర తత్వవేత్తలతో మేధో చర్చలు నిర్వహించింది. గార్గిని సాధారణంగా వాచక్నవిపుత్రీ లేదా వాచక్నవికన్య అని పిలుస్తారు.  చిన్నప్పటి నుండే గార్గి విద్యాభిలాష ప్రస్ఫుటంగా కనిపించేది. ఈమె బ్రహ్మచారిణి. పరబ్రహ్మం యొక్క ఉనికిని అన్వేషిస్తూ ఈమె అనేక సూక్తాలను రచించింది. ఆ కాలంలో స్త్రీలకు విద్య, వేదాధ్యయనం, వేదాంత చర్చల్లో ప్రవేశం చాలా అరుదు. కానీ గార్గి అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకొని తాత్విక చర్చల్లో భాగమైంది. ఆమెను మహర్షుల సరసన నిలిచిన ఋషికాగా గౌరవిస్తారు. వేదాంతంలో అక్షర బ్రహ్మం (అనశ్వరమైన సత్యం)ను తెలుసుకోవడానికి చేసిన ప్రశ్నలతో గార్గి పేరు చరిత్రలో నిలిచింది, హిందూ సంప్రదాయంలో జ్ఞానం, ధైర్యం, తత్త్వచింతనకు ప్రతీక. పురాణాలు, ఉపనిషత్తులు గార్గి పెళ్లి చేసుకున్నారా లేదా అనే విషయంపై స్పష్టమైన సమాచారం ఇవ్వలేదు. ఎక్కువగా ఆమెను బ్రహ్మవాదిని (బ్రహ్మచారిణి, తత్వజ్ఞాన సాధకురాలు)గా, వేద అధ్యయనం చేసిన ఋషిగా వర్ణించారు. సహోదరులు గురించి కూడా గ్రంథాలలో ఎక్కడా ప్రస్తావన లేదు. గార్గి కుటుంబానికి సంబంధించి స్పష్టంగా తెలిసింది తండ్రి వాచక్నవుడు అనే విషయమే. మిగతా వివరాలు (తల్లి, అన్నలు/చెల్లెళ్లు, భర్త, సంతానం) గురించి శాస్త్రాలు, పురాణాలు ఎలాంటి సమాచారమూ ఇవ్వలేదు. 

బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తు ప్రకారం, విదేహ రాజ్యానికి చెందిన రాజు జనకుడు రాజసూయ యాగాన్ని నిర్వహించాడు, భారతదేశంలోని పండిత ఋషులు, రాజులు, యువరాజులందరినీ పాల్గొనమని ఆహ్వానించాడు. చాలా రోజుల పాటు యజ్ఞం సాగింది. ఆధ్యాత్మిక పవిత్రత వాతావరణాన్ని సృష్టించే యజ్ఞంలోని అగ్నికి పెద్ద మొత్తంలో గంధం, నెయ్యి ( స్వచ్ఛమైన వెన్న), తృణధాన్యాలు సమర్పించారు. జనకుడు స్వయంగా పండితుడు కావడంతో అథితులుగా వచ్చిన ప్రముఖ పండిత ఋషులను చూసి ముగ్ధుడయ్యాడు. అతను సమావేశమైన ప్రజ్ఞావంతులైన పండితుల సమూహం నుండి బ్రహ్మం గురించి గరిష్ట జ్ఞానం ఉన్న వారందరిలో అత్యంత నిష్ణాతులైన ఒక పండితుడిని ఎన్నుకోవాలని యోచించాడు. ఈ ప్రయోజనం కోసం, అతను ఒక ప్రణాళికను రూపొందించాడు. ప్రతి ఆవు దాని కొమ్ములపై 10 గ్రాముల బంగారంతో వేలాడదీసిన 1,000 ఆవులను బహుమతిగా ఇచ్చాడు. పండితులలో ఇతరులే కాకుండా, ప్రసిద్ధ ఋషి యాజ్ఞవల్క్య, గార్గి వాచక్నవి ఉన్నారు. కుండలినీ యోగ కళలో ప్రావీణ్యం సంపాదించినందున, సమావేశమైన వారిలో తాను ఆధ్యాత్మికంగా అత్యంత జ్ఞానవంతుడని యోచించిన యాజ్ఞవల్క్యుడు, ఆవు మందను తన ఇంటికి వెళ్లగొట్టమని తన శిష్యుడైన సంస్రవుడిని ఆదేశించాడు. అతను చర్చలో పోటీ చేయకుండా బహుమతిని తీసుకుంటున్నాడని భావించిన పండితులకు ఇది కోపం తెప్పించింది. కొంతమంది స్థానిక పండితులు వారి జ్ఞానం గురించి ఖచ్చితంగా తెలియక అతనితో చర్చకు స్వచ్ఛందంగా ముందుకు రాలేదు. ఏది ఏమైనప్పటికీ, ఎనిమిది మంది ప్రఖ్యాత ఋషులు అతనిని చర్చకు సవాలు చేశారు, ఇందులో పండితుల సమావేశానికి చెందిన ఏకైక మహిళ గార్గి కూడా ఉన్నారు. జనకుని ఆస్థానంలో పూజారి అయిన అశ్వాల, అర్థభాగ, భుజ్యులు, ఉషస్త, ఉద్దలక వంటి ఋషులు అతనితో వాదించి, యాజ్ఞవల్క్యుడు నమ్మదగిన సమాధానాలు అందించిన తాత్విక విషయాల ప్రశ్నలు అడిగి చర్చలో ఓడిపోయారు. ఆ సవాలును స్వీకరించడం గార్గి వంతు వచ్చింది. గార్గి, అతనితో పదేపదే వాగ్వాదం చేసింది. గార్గి, యాజ్ఞవల్క్యుల మార్పిడి వాస్తవికత అంతిమ “వార్ప్”పై కేంద్రీకృతమై ఉంది (“వార్ప్” అంటే “నిర్మాణం లేదా సంస్థ ప్రాథమిక పునాది లేదా పదార్థం). యాజ్ఞవల్క్యతో ఆమె ప్రారంభ సంభాషణ చాలా మెటాఫిజికల్‌గా ఉంది, అంటే అంతం లేని స్థితి ఆత్మ, ఆచరణాత్మక పరిస్థితులకు దూరంగా ఉంది. ఆ తర్వాత ఆమె తన విధానాన్ని మార్చుకుంది, ప్రపంచంలో ఉన్న పర్యావరణానికి సంబంధించిన ప్రశ్నలను అతనిని అడిగారు, అన్ని ‘ఉనికి, మూలం’ లకు సంభందించిన ప్రశ్న. ఆమె అతనిని అడిగినప్పుడు ఆమె ప్రశ్న “ఈ ప్రపంచం మొత్తం నుండి నీటిపై ముందుకు వెనుకకు అల్లినది, అప్పుడు అది ముందుకు వెనుకకు నేయబడినది”, ఇది ప్రపంచపు ఐక్యతను, దాని ముఖ్యమైన పరస్పర అనుసంధానాన్ని వ్యక్తీకరించే సాధారణంగా తెలిసిన విశ్వోద్భవ రూపకానికి సంబంధించినది. బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో (3.6), యాజ్ఞవల్క్యుడు, అతని సమాధానాలను ఆమె ప్రశ్నలతో కూడిన వరుసక్రమం ఇలా వివరించబడింది:  

రాజు జనకుడి సభలో యాజ్ఞవల్క్య మహర్షితో చేసిన సంభాషణలో ఆమె వేసిన ప్రశ్నలు లోతైనవి, ధైర్యవంతమైనవి, సత్యాన్వేషణతో నిండినవి. అందుకే ఆమెను “వేద సమ్రాజ్ఞి” అని గౌరవించారు. గార్గి జీవితం, ఆలోచనలు నేటి యువతకు కూడా ఒక శాశ్వత ప్రేరణ. భారతీయ చరిత్రలో జ్ఞానయజ్ఞానికి ఆహ్వానించబడిన స్త్రీలలో గార్గి వాచక్నవి ఒక మహోన్నత వ్యక్తిత్వం. ఆమె ప్రశ్నలు కేవలం తాత్విక విషయాలకే పరిమితం కాలేదు; సమస్త సృష్టి మూలం, పరమసత్యం గురించి ఆలోచింపజేశాయి. గార్గి ధైర్యం, విచారణా శక్తి మనకు స్త్రీల జ్ఞానపరాక్రమానికి నిదర్శనం. 

ఉపనిషత్తులు సత్యాన్వేషణకు ప్రతీకలు. ఆ అన్వేషణలో స్త్రీలు కూడా భాగస్వాములయ్యారన్న చారిత్రక సాక్ష్యం గార్గి. యాజ్ఞవల్క్యునితో ఆమె చేసిన ప్రశ్నోత్తరాలు తత్త్వశాస్త్రంలో “కారణం–కార్య సంబంధం”ను లోతుగా పరిశీలింపజేస్తాయి. గార్గి ఆలోచనల్లో వేదాంతపు గాంభీర్యం, అన్వేషణా తపన ప్రతిఫలిస్తాయి. గార్గి పేరు ఇప్పటికీ స్త్రీ విద్య, జ్ఞానం, ధైర్యానికి ప్రతీకగా నిలిచింది. భారతీయ సాంస్కృతిక సంప్రదాయంలో వేదాలు, ఉపనిషత్తులు జ్ఞానస్వరూపాలుగా నిలిచాయి. ఆ జ్ఞానయజ్ఞంలో పురుషులకే కాక స్త్రీలకూ సమానమైన స్థానం ఉందని చూపించే మహనీయ ఉదాహరణల్లో గార్గి వాచక్నవి ఒకరు. బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో ప్రసిద్ధమైన తాత్విక సంభాషణల్లో గార్గి యాజ్ఞవల్క్య మహర్షిని ప్రశ్నించి, పరమాత్మ తత్త్వాన్ని ఆవిష్కరించే ప్రయత్నం చేసింది. ఆమె ప్రశ్నలు ఆ కాలంలో స్త్రీల విద్యా స్థాయిని మాత్రమే కాక, తత్వశాస్త్రంపై ఉన్న లోతైన ఆసక్తిని కూడా తెలియజేస్తాయి. వేద సమ్రాజ్ఞి అనే గౌరవాన్ని పొందిన గార్గి, భారతీయ జ్ఞానపరంపరలో ఆధ్యాత్మిక సాధకురాలిగా, ఋషికగా చిరస్థాయిగా నిలిచింది. గార్గి హిందూ పురాణాలలో మహా యోగిని. బ్రహ్మజ్ఞానం పొందిన సాధ్వి. సకల వేదాలు, శాస్త్రాలు అవగతం చేసుకొన్న జ్ఞానిగా పేరు పొందినది. ఆ కాలంలోని మహా జ్ఞానులలో ఈమె ఒకరు. 

గార్గి బృహదారణ్యక ఉపనిషత్లో యాజ్ఞవల్క్య మహర్షితో బ్రహ్మవిద్యపై చేసిన ప్రశ్నలతో ప్రసిద్ధురాలు. ఆమెను “వేద సమ్రాజ్ఞి” (వేదాలలో ప్రావీణ్యం గల స్త్రీ) అని కూడా సంబోధించారు. గార్గి, మైత్రేయి వంటి స్త్రీలు వేదాధ్యయనానికి, తత్వ చర్చలకు సమాన హక్కు కలిగినవారని, ఆ కాలంలో స్త్రీల విద్యాస్వాతంత్ర్యాన్ని సూచించే చారిత్రక ఉదాహరణలు. జనక మహారాజు సభలోని నవరత్నాలలో ఈమె కూడా ఒకరు. ఈమె పేరు, జనకమహారాజు నిర్వహించిన బ్రహ్మజ్ఞానుల సభ ద్వారా వ్యాప్తి చెందినది. యాజ్ఞవల్క్య మహర్షితో జరిగిన తాత్విక వాదప్రతివాదం విషయంలో ప్రసిద్ధురాలు. ఈ వాదం బృహదారణ్యక ఉపనిషత్ (ముఖ్యమైన ఉపనిషత్‌లలో ఒకటి)లో ప్రస్తావించబడింది. ఆ సభలో ఆ కాలంలో అందరికన్నా గొప్పవాడైన “యాజ్ఞవల్క్య ముని”ని ఆత్మ, పరమకారణమైన పరమాత్మ ల గురించి గార్గి వేసిన ప్రశ్నలు అతడిని సంభ్రమాశ్చర్యాలకు గురిచేశాయి. వాచక్నవి ప్రశ్నలకు జవాబు చెప్పలేక “మమ్మల్ని ఇలా బ్రతకనివ్వు, చెప్పలేని ప్రశ్నలడుగుతున్నావు” అంటాడు. 

ఉపనిషత్తులలో గార్గివాచక్నవి గురించిన ప్రస్తావన వస్తుంది. ఆమె ఒక ఋషికా (స్త్రీ ఋషి)గా ప్రఖ్యాతి పొందింది. ముఖ్యంగా బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో యాజ్ఞవల్క్యముని తో సంభాషణలలో ఈమె జ్ఞానపు వెలుగులు మనలను,అందరిని నిశ్చేష్టులను చేస్తాయి. ఉపనిషత్తులలో ఆమెను ఒక గొప్ప సహజ వేదాంతజ్ఞాని గా పేర్కొన్నారు. ఋగ్వేదంలో గార్గి వచనాలు కనిపిస్తాయి. అందువల్ల ఆమెను వేదకాలం లోనే ఉన్నవారిగా పరిగణిస్తారు. హిందూ పురాణాలలో గార్గి గురించి చాలా ముఖ్యమైన స్థానం ఉంది. 

యాజ్ఞవల్క్యుని తాత్విక ప్రశ్నలతో పరీక్షించింది. ఆమె “ప్రపంచం యొక్క ఆధారం ఏమిటి?” అని పలు కోణాల్లో ప్రశ్నించింది. యాజ్ఞవల్క్యుడు సమాధానంగా భూమి జలంపై ఆధారపడింది, జలం వాయువుపై ఆధారపడింది, వాయువు ఆకాశంపై ఆధారపడింది, అక్షరం (నిత్యమైన బ్రహ్మం). ఇది రూపరహితం, శాశ్వతం, కాలం/స్థలానికి అతీతం. అందరి మూలకారణం, అందులోనే అన్నీ లీనమవుతాయి. చివరికి అన్నీ అక్షర బ్రహ్మం (నిత్యమైన పరమాత్మ)పై ఆధారపడి ఉన్నాయి అని వివరిస్తాడు. 

గార్గి బ్రహ్మం యొక్క స్వరూపం గురించి ప్రస్తావిస్తూ “అది ఎలా ఉంటుంది? దాన్ని తెలుసుకోవచ్చా?” అని అడిగిన దానికి యాజ్ఞవల్క్యుడు జవాబు ‘అది మన ఇంద్రియాలకు దొరకదు’. కళ్ళతో చూడలేము, చెవులతో వినలేము, చేతులతో అందుకోలేము, కానీ దాని వల్లే కళ్ళు చూస్తాయి, చెవులు వింటాయి, మనసు ఆలోచిస్తుంది. అంటాడు. చివరిగా గార్గి: “ఓ యాజ్ఞవల్క్య! ఈ ప్రపంచాన్ని అన్నివైపుల నుండి ఏది చుట్టివేసి ఉంచింది?” అని ప్రశ్నిస్తుంది. అతని సమాధానం, ‘అక్షరబ్రహ్మం అన్నిటిని చుట్టివేసి ఉంచింది. అది “తంతువులా” అన్నింటినీ కట్టి ఉంచినదే’. ఈ ప్రశ్నలతో గార్గి యాజ్ఞవల్క్య జ్ఞానాన్ని పరీక్షించింది. చివరికి ఆమె అతని తాత్వికతను అంగీకరించి మౌనం వహించింది. ఇక్కడ గార్గి ప్రశ్నలు జగత్తు మూలకారణం తెలుసుకోవడమే లక్ష్యం. యాజ్ఞవల్క్య సమాధానం అన్నీ చివరికి అక్షర బ్రహ్మంపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి అని స్పష్టం చేసింది. ఈ సంభాషణ గార్గి తాత్విక బలం, యాజ్ఞవల్క్య జ్ఞాన గాంభీర్యం రెండింటినీ చూపిస్తుంది. గార్గి యాజ్ఞవల్క్య సమాధానాల గొప్పతనాన్ని అంగీకరించి, సభలోని మిగతా ఋషులకు ఇలా అంటుంది: “మీరు అందరూ ఈయన (యాజ్ఞవల్క్యుడు) ముందు వాదించకండి. ఆయన మహాజ్ఞాని. ఆయనతో వాదిస్తే మీకు దుర్విధి సంభవిస్తుంది.” ఇది భారతీయ తత్వశాస్త్రంలో స్త్రీలకు ఉన్న గౌరవస్థానంకు కూడా శక్తివంతమైన ఉదాహరణ. 

గార్గి తత్త్వదృష్టి – స్త్రీ జ్ఞానం గురించి జగత్తు మూలాన్ని తెలుసుకోవడం. గార్గి చేసిన ప్రశ్నలు కేవలం భౌతిక ప్రకృతి (భూమి, నీరు, గాలి, ఆకాశం) వరకే కాకుండా, ఆ ప్రకృతికి కూడా మూలమైన అనంత సత్యాన్ని (అక్షరబ్రహ్మం) తెలుసుకోవడానికే. అంటే, ఆమె ఆలోచన విజ్ఞానం, తత్త్వశాస్త్రం, పరమసత్యం అనే దిశలో వెళ్ళింది. అక్షరబ్రహ్మం దృష్టి, గార్గి వాదనలో అక్షరబ్రహ్మం అనేది శాశ్వతం, అవ్యక్తం (ఇంద్రియాలకు అందని) అన్ని విశ్వాలను ఆవరించే మూలకారణం. ఇది వేదాంతంలోని ప్రధాన తాత్విక భావనలలో ఒకటి. గార్గి తత్త్వదృష్టి ఏమి చెబుతోంది అంటే “ప్రపంచం వెనుక ఉన్న పరమసత్యం అక్షరబ్రహ్మమే. దాన్ని తెలుసుకోవడమే జ్ఞానయాత్రలో అత్యున్నతం.” గార్గి ఒక స్త్రీ అయినప్పటికీ, రాజసభలో ఉన్న అన్ని మహర్షుల ముందూ ప్రశ్నించడం అనే ధైర్యాన్ని చూపింది. ఇది ఆమెలోని స్వతంత్ర ఆలోచనా శక్తిని సూచిస్తుంది. అప్పటి నుంచి గార్గి పేరు జ్ఞానం, ధైర్యం, ప్రశ్నలు అడగడంకి గుర్తుగా నిలిచింది. వేదకాలంలో గార్గి, మైత్రేయి, లోపాముద్ర, ఘోష, అపాలా వంటి స్త్రీలు వేదాధ్యయనంలో, తత్త్వవిచారణలో ప్రసిద్ధులు. వారిని బ్రహ్మవాదినులు అని పిలిచేవారు. ప్రాచీన భారతదేశంలో స్త్రీలు కేవలం గృహజీవితం వరకే పరిమితం కాలేదు. జ్ఞానం, వేదపఠనం, తత్త్వవిచారణలో కూడా గౌరవ స్థానం పొందారు. గార్గి, మైత్రేయి – ఈ ఇద్దరు స్త్రీ తాత్వికుల మధ్య తేడాలు, ప్రత్యేకతలు చర్చిస్తే, గార్గివాచక్నవి వేదాంత కాలానికి సంబంధించినదని బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో ప్రస్తావించబడింది. రాజా జనకుని సభలో యాజ్ఞవల్క్యునితో వాదప్రతివాదం చేసింది. ఆమె ప్రధాన ఆసక్తి, కాస్మాలజీ (ప్రపంచ మూలం) – జగత్తు ఎక్కడనుంచి ఉద్భవించింది? ఏది మూలకారణం? భూమి మీద ఏమి ఆధారమై ఉంది?” “అన్నిటిని ఏది చుట్టి ఉంచింది”. అక్షరబ్రహ్మం (శాశ్వతం, రూపరహితం, సమస్తానికి ఆధారం).  ఇదే సమాధానం పొందిన తత్వం. విశ్వానికి మూలకారణం తెలుసుకోవటం. జ్ఞానం, ధైర్యం, తత్త్వచింతన. అని గార్గి తాత్వికత. ఆమె లక్ష్యం విశ్వానికి మూలకారణం తెలుసుకోవటం. ప్రతీక జ్ఞానం, ధైర్యం, తత్త్వచింతన. 

మైత్రేయి కూడా ప్రసిద్ధ పండితురాలు. ఆమె గురించిన వివరం వేదాంత కాలం బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులోనే  (3.6-3.8, 4.1) లలో ప్రస్తావన ఉంది. యాజ్ఞవల్క్యుని భార్యలలో ఈమె ఒకరు. ఈ మహర్షికి ఇద్దరు భార్యలు – కాత్యాయనీ (సాంప్రదాయక గృహిణి), మైత్రేయి (జ్ఞానప్రియురాలు). మైత్రేయికి అత్యంత రుచికరమైనదే కాక, ప్రధాన ప్రశ్నలు కూడా. ‘ఆత్మతత్త్వం – ఆత్మ అమృతమా? సంపదతో అమృతత్వం లభిస్తుందా? పొందగలమా? ఆత్మ నిత్యమైనది, శరీరానికి అతీతమైనదని’ ఇదే ఆమె సమాధానం పొందిన ప్రశ్న. లక్ష్యం – అమృతత్వానికి మార్గం తెలుసుకోవడం. ప్రతీక – వైరాగ్యం, ఆత్మజ్ఞానం.  ఇవే మైత్రేయి తత్వ విచారణ. గార్గి విశ్వం, ప్రకృతి, బ్రహ్మం గురించి లోతైన ప్రశ్నలు వేసింది. మైత్రేయి — ఆత్మజ్ఞానం, మోక్షం, నిజమైన అమృతత్వం గురించి విచారించింది. గార్గి ప్రశ్నలు విశ్వం ఎక్కడి నుంచి వచ్చింది? గార్గి ప్రశ్నలు అడగడం నేర్చుకోమని ఉద్బోధిస్తుంది. మైత్రేయి ప్రశ్నలు నేను ఎక్కడి నుంచి వచ్చాను? నేను ఎటు వెళ్తాను? ఆమె ముఖ్య ఉద్దేశం జ్ఞానం ధనానికి మించి గొప్పది అని.  ఇద్దరూ స్త్రీ జ్ఞానంకి అగ్రగణ్యులు. గార్గి వారసత్వంగా ఆమెను నేటిదాకా స్త్రీ శక్తి, జ్ఞానం, ధైర్యంకి ప్రతీకగా గుర్తిస్తున్నారు.  

“గార్గి అవార్డు” లు కూడా కొన్ని విద్యాసంస్థలు స్త్రీ ప్రతిభకు తార్కాణంగా పేర్కొన్నారు. భారతదేశం లో రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం  గార్గి అవార్డుల పధకాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. “Gargi Puraskar Yojana” అని పిలవబడే ఈ అవార్డును సాధారణంగా విద్యార్థులలో, ముఖ్యంగా బాలికలలో, చదువు కొనసాగించే ప్రోత్సాహాన్ని పెంచేందుకు ప్రారంభించారు. గార్గి గురించి ఆధునిక పండితులు అత్యంత విస్తృతంగా రాశారు. ఆమెను ప్రపంచంలోని తొలి స్త్రీ తత్వవేత్తలలో ఒకరిగా గుర్తించారు. గార్గి–యాజ్ఞవల్క్య వాదం వేదాంత చరిత్రలో అత్యంత మహత్తరమైన సంభాషణల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. 

1).డాక్టర్ ఎస్. రాధాకృష్ణన్ (భారతదేశ రెండవ రాష్ట్రపతి, తత్వవేత్త). ఆయన బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తుపై చేసిన వ్యాఖ్యలో: “Gargi stands as one of the earliest and boldest women philosophers of the world. She questioned with sharpness, clarity, and intellectual courage.” 

“గార్గి ప్రపంచంలో అత్యంత ప్రాచీనమైన, ధైర్యవంతమైన స్త్రీ తత్వవేత్తలలో ఒకరిగా నిలుస్తుంది. ఆమె ప్రశ్నలు పదునైనవి, స్పష్టమైనవి, మేధస్సుతో నిండినవి — ఆమెకు అసాధారణమైన మానసిక ధైర్యం ఉంది.” 

2) మాక్స్ ముల్లర్ (జర్మన్ సంస్కృత పండితుడు). Sacred Books of the East వ్యాఖ్యానంలో ఇలా రాసారు.“Gargi’s debate with Yajnavalkya is unmatched in intellectual depth. Her presence in the Brahmana literature is a unique honour for women.” 

గార్గి–యాజ్ఞవల్క్యుల మధ్య జరిగిన తాత్విక వాదం మేధో గాంభీర్యంలో అపూర్వమైనది, దానికి సమానమైనది ఇంకేది లేదు. బ్రాహ్మణ గ్రంథాలలో గార్గి ఉనికి — స్త్రీల కోసం ఒక విశిష్టమైన గౌరవ స్థానం.” 

గార్గి ఉన్నత స్థాయి తత్వవిమర్శకురాలు అన్నది ఆయన నిరూపించారు. 

3) జాన్ వుడ్‌రోఫే (Arthur Avalon – తంత్ర పండితుడు) ఆయన రచనల్లో: “Gargi represents the shining intellectual freedom women enjoyed in Vedic India.”  

గార్గిని వేదకాలంలో స్త్రీల విద్యాస్థాయి సంకేతంగా వర్ణిస్తారు. 

4) వాండి డోనిగర్ (Wendy Doniger — అమెరికన్ హిందూ అధ్యయన నిపుణురాలు). ఆమె రాసిన The Hindus: An Alternative Historyలో: “Gargi is one of the finest minds in the early Upanishadic period.” గార్గిని “Upanishadic intellectual giant” గా పిలుస్తుంది. 

“ఉపనిషత్తుల ఆది కాలంలో అత్యుత్తమమైన మేధాసంపన్నులలో గార్గి ఒకరు. అందుకే ఆమెను “ఉపనిషత్తుల మేధో మహోన్నతి – తాత్విక మహాకాయి (intellectual giant)” అని పిలుస్తారు. 

5) పి.వి. కేన్ (P. V. Kane — ‘History of Dharmashastra’ రచయిత)ఆయన గ్రంథాలలో: “The debate of Gargi shows that women had a place in philosophical assemblies.” 

గార్గి స్థానం సభలు, వాదవాదాలులో ఉన్నదని ఉపమానంగా చెప్తారు. 

6) అనందకుమారస్వామి: “Gargi’s questions pertain to metaphysics at its highest.” 

ఆమె ప్రశ్నలు సాధారణం కాదు — పారబ్రహ్మ తత్వాన్ని సవాలు చేస్తాయి. 

7) సార్ మోనియర్–విలియమ్స్ (సంస్కృత నిఘంటువు రచయిత).ఆయన గార్గిని ఇలా పేర్కొన్నాడు: “One of the most remarkable women of the Vedic age.” 

వేదకాలంలోని అత్యంత ప్రముఖంగా పేర్కొనదగిన మహిళగా ప్రశంసించారు. 

8) భారతీయ చరిత్రకారులు (Romila Thapar, R.C. Majumdar, Altekar) 

• R.C. Majumdar: “Gargi’s bold confrontation with Yajnavalkya proves the heights of women’s learning.” యాజ్ఞవల్క్యుడిని ధైర్యంగా ఎదిరించిన గార్గి — ప్రాచీన భారతంలో స్త్రీల విద్య ఎంత ఉన్నత స్థాయికి చేరిందో నిరూపిస్తుందని ఉద్గాటించారు. 

• A.S. Altekar (Women in Ancient India): “Gargi was not merely learned but a profound metaphysician.” గార్గి కేవలం పండితురాలు మాత్రమే కాదు, అత్యంత లోతైన తత్వాన్ని గ్రహించిన మహత్తర తాత్త్వికురాలు (Metaphysician) కూడా.” 

• Romila Thapar: “The Gargi–Yajnavalkya dialogue is central to early Indian philosophical discourse.” గార్గి–యాజ్ఞవల్క్యుల సంభాషణ అనేది భారతీయ ప్రాచీన తాత్విక పరంపరలో ఒక కేంద్రమైన, కీలకమైన సంభాషణ. 

గార్గి వాచక్నవి భారతీయ జ్ఞానపరంపరలో స్త్రీలకు లభించిన గౌరవాన్ని ప్రతిబింబించే మహనీయ ఋషిక. ఆమె ప్రశ్నలు కేవలం తాత్విక విచారణలే కాదు, పరమసత్యాన్ని తెలుసుకోవాలనే తపనకు ప్రతీకలు. యాజ్ఞవల్క్యునితో వాదిస్తూ “అన్నీ అక్షరబ్రహ్మంలోనే ఆవహించబడి ఉంటాయి” అనే సత్యాన్ని వెలికితీసిన గార్గి, స్త్రీల జ్ఞానోన్నతికి ఒక శాశ్వత చిహ్నంగా నిలిచింది. నేటి సమాజంలో విద్య, సమానత్వం, ధైర్యం కోసం పోరాడే ప్రతి స్త్రీకి గార్గి ఒక దీప్తిమంతమైన ఆదర్శం. అందుకే గార్గి వాచక్నవి పేరు ఎప్పటికీ స్ఫూర్తిదాయకంగా నిలిచిపోతుంది.